Onze dochter van 2,5 jaar schaamt zich nergens voor. Zonder enig probleem loopt ze in haar blote kont de deur uit. Ze laat zonder problemen een verschrikkelijk harde scheet als ze bij je op schoot zit en stelt iedereen de meest ongemakkelijke vragen. Heerlijk om te zien! Toch begint ze langzaamaan te begrijpen dat bepaald gedrag “raar” is. Dit komt helemaal door onze manier van opvoeden. Wij leren onze dochter wat normaal gedrag is en uiteindelijk zal dit bij haar leiden tot een gevoel van schaamte, speciaal op momenten wanneer ze niet voldoet aan deze norm.

Waarom ik over schaamte schrijf? Schaamte is een heel akelige emotie, je voelt je rot en het is de handrem op vrij handelen.  Schaamte is ook vaak een belangrijke factor in hoe je omgaat met geld. Dit komt omdat deze emotie de drijvende kracht is om te voldoen aan de maatschappelijke norm.

 

Definitie van schaamte?   
Er zijn verschillende definities in omloop maar onderstaande raakt volgens mij wel de kern (bron).

Schaamte is het gevoel dat je krijgt als je niet voldoet aan de normen die je jezelf oplegt of wanneer je niet meent te voldoen aan de normen en waarden uit de omgeving.

Schaamte heeft evolutionair gezien een heel belangrijke sociale functie. Het zorgt ervoor dat je je bewust bent van de maatschappelijke normen en het remt sociaal ongewenst gedrag. Sommige mensen hebben veel last van schaamte en andere lijken het helemaal niet te hebben. Mensen met weinig schaamte worden vaak gezien als raar (of worden verkozen als president).

Hoewel schaamte voor de gehele samenleving misschien een positieve functie heeft, kan het voor individuen voor grote problemen zorgen. Het zorgt voor stress en vermoeidheid. Het werkt verlammend bij aangaan van nieuwe ervaringen. Het is de aandrijver van angst. Mensen ontwikkelen vaak ongezonde strategieën om schaamte te voorkomen zoals een hoge bewijs- of prestatiedrang om te voldoen aan de norm.

Schaamte als motivatie
We staan er vaak niet bij stil, maar de drang om mee te moeten doen met de nieuwste trends ontstaat uit het vermijden van schaamte. We schamen ons een beetje als we niet in “nieuwe” kleren lopen ook al kan die oude broek nog prima. We verontschuldigen ons als we geen auto hebben of in een relatief klein huis wonen. Rationeel gezien is dat natuurlijk helemaal niet nodig. Toch is het een bekend fenomeen dat in het Engels “keeping up with the joneses” heet.

 

 

Aanrader: TED talk Tammy Lally
Tammy Lally is een budgetcoach die erg mooi vertelt over haar ervaring als adviseur voor haar broer. Het emotionele verhaal maakt op een pijnlijke manier duidelijk welke rol schaamte heeft in het maken van financiële keuzes. Niet alleen de schaamte die haar broer gevoeld moet hebben, maar ook de schaamte over de onmacht die ze voelde toen ze merkte dat ze haar broer niet heeft kunnen helpen.

 

 

Wat ik vooral meeneem uit dit bovenstaande verhaal, is dat wij ons bewust moeten zijn van de effecten van schaamte. De meeste mensen weten heel goed dat ze beter niet kunnen meespelen met een loterij, dat ze moeten sparen en dat ze geen nieuwe auto nodig hebben. We maken meestal geen beslissingen vanuit rationeel denken, maar vanuit ons gevoel.

Ook moeten we ons bewust zijn van het effect van ons eigen gedrag. Schaamte ontstaat niet uit zichzelf maar als reactie op afwijzing van anderen. Wij bepalen als maatschappij de norm door iedereen die er niet aan voldoet af te wijzen.

Tijdens mijn carrière als docent heb ik gemerkt hoe effectief harde afwijzing kan zijn in het afleren van gedrag. Maar ik weet dat effectiviteit geen reden moet zijn om het in te zetten als machtsmiddel. Zeker omdat we weten dat er ongelofelijk veel negatieve (emotionele) bijeffecten zijn. Door mensen zich te laten schamen creëer je het neveneffect dat ze in de toekomst minder vrij zijn om zichzelf te ontplooien. Daarbij wordt het hebben van schaamte vanuit de psychologie vaak gerelateerd aan gevoelens van angst en depressie.

Onderzoeker Brené Brown verwoordt het heel goed. Schaamte resulteert vaak in deze twee gedachten: “je bent niet goed genoeg” en “wie denk je wel dat je bent?”. Deze zinnen ontstaan door feedback van anderen en worden versterkt door negatieve ervaringen.

Schaamte leidt dus tot een soort afkeuring van jezelf als persoon. Brené bepleit dat je je omgeving nodig hebt om te ervaren dat je er mag zijn. Dat jij als persoon deugt. Als iemand iets doet wat niet binnen “de norm” valt of als iemand iets echt verkeerd doet, erken dat het gebeurd is en geef feedback zonder de persoon af te keuren.

 

Hoe doe/probeer ik dat als opvoeder?
Zowel als vader en als docent doe ik mijn best om iedereen het gevoel te geven dat ze er mogen zijn. Helaas ontkom ik er niet aan dat ook ik af en toe afkeurend reageer of schaamte inzet als machtsmiddel. Een blik of zucht of grapje is snel gemaakt. Toch probeer ik erop te letten.

Zodra ik merk mijn kinderen (in de klas of thuis) zich schamen, stel ik mij bewust kwetsbaar op en geef ik ruimte. Ik heb gemerkt dat dit de enige manier is om iemand vrij te maken van het schaamtegevoel. Ik hoop dat ik mijn kinderen niet de twee gedachten “ik ben niet goed genoeg” en “wie denk je wel dat je bent” mee ga geven. Ik probeer inzet en initiatief te stimuleren en als iets fout gaat dan is de boodschap altijd: Misschien lukt het de volgende keer wel.

Het helpt mij in mijn dagelijks leven om bewust te zijn van schaamte. Niet alleen in de opvoeding maar ook voor mijzelf. Waar schaam ik mij eigenlijk voor? En wanneer stimuleer ik schaamte bij anderen? Welke onverstandige keuzes maak ik om eigen schaamte tegen te gaan? Allemaal persoonlijke vragen die regelmatige reflectie behoeven.

 

Psychologie en financiële hulpverlening
Ik denk dat er binnen de financiële hulpverlening steeds meer aandacht komt voor de psychologische kennis die wij hebben over menselijk gedrag. Het nibud spreekt over het bevorderen van “self efficacy” (geloof in eigen kunnen) als belangrijke voorwaarde om mensen meer verantwoord gedrag te laten vertonen. Ik geloof dat schaamte een belangrijke belemmering vormt in het geloof in eigen kunnen.

Om mensen te kunnen helpen in hun financiële situatie zullen we rekening moeten houden met schaamte als motivator. Gelukkig is er een heuse subcultuur aan het ontstaan van financiële vrijheid en de weg om daar te komen. In mijn ervaring een leuke club gelijkgestemden die met respect en waardering hun ervaringen delen.

Beter leren omgaan met geld heeft niet zo zeer te maken met een tekort aan kennis maar met zelfvertrouwen. Aandacht, bewustwording en bevestiging van anderen dat je “anders” mag zijn, maken dat je je gedrag daadwerkelijk kan veranderen.

Laten wij ervoor zorgen dat iedereen het vertrouwen krijgt dat “anders” omgaan met je geld helemaal zo gek nog niet is.

 

Schaamte en geld
Share
Getagd op:                                                                                                                                                                                

4 gedachten over “Schaamte en geld

  • 10/09/2018 om 15:30
    Permalink

    Mooi onderwerp en herkenbaar. Ik merk dat ik me schaam voor mijn spaarzaamheid. Niet een vriend weet hoe ik nu met mijn geld om ga, omdat ik bang ben voor veroordeling.

    Beantwoorden
    • 10/09/2018 om 20:23
      Permalink

      Bedankt voor het delen, ik merk dit ook vaak aan mijzelf. Ik heb dan ook vaker spijt na een avondje stappen met mensen die mijn spaarzaamheid niet kennen omdat ik dan eigenlijk meer uitgeef dan ik zou willen.

      Beantwoorden

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.